Bir geminin manevrasının kabiliyetini belirleyen faktörlerden squat ve bank etkileri nedir?

Squat Etkisi Nedir?

Squat yada çökme geminin harekete geçisiyle birlikte suyun gemi üzerinde olusturduğu kuvvetlerin sonucunda ortaya çıkan bir durumdur. Geminin hareketi ile birlikte gemi etrafında bulunan su kütlesinin basınçlarında degişme meydana gelecektir. Farklı basınçlar altında bulunan birbirine bitisik kütlelerinde, tıpkı hava olaylarında olduğu gibi, yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket ve bu hareketinde yüksek su hızlarını oluşturması sonucunda geminin dikey olarak suya gömülmesi, çökmesi durumu meydana gelmektedir. Manevra açısından squat durumu incelendiğinde önemli olan sığ sularda meydana gelen çökme etkisidir. Sıg su içerisine giren bir geminin üzerinde sudan kaynaklanan dirençlerde artışlar meydana gelir. Aşağıda sığ su etkileri açıklanmaya çalışılmıstır. Ancak, sığ suya girmiş olan bir gemide oluşan squat etkisi açık denizde meydana gelen squat etkisinden daha etkilidir. Bu nedenle squat etkisi sebebiyle meydana gelen çatısma/karaya oturma kazalarında en çok göze batan unsur olarak sığ sularda meydana gelen squat durumudur. Bu nedenle de squat etkisinin sadece sığ sularda meydana geldiği genel bir yanlış kanıdır.


Sıg sularda meydana gelen çökme etkisinin sıg sudan kaynaklanan diger faktörlerle birlesmesi ve geminin de yüksek süratte seyir yapması squat etkisini maksimize eden faktörlerdir. Squat etkisinin gemi  zerinde olusturacagı etkilere örnek olarak; bas tarafta dalga yüksekliginin artısı, dümen dinlememe, draftlarda  degisim, pervane rpm göstergesinde azalma, süratte azalma, titresim, gemi etrafında dipten kalkan çamur/kum görülmesi, devir dairesinin büyümesi, durma mesafesinin artması sayılabilir. Squat’ın hesaplanmasında kullanılan formüller asagıda verilmistir. Squat faktörü için en önemli etken geminin hızıdır. Hız iki kat arttıgında etki dört kat artacagından hızın sıg sularda squat üzerindeki etkisi iyi anlasılmalıdır.

squat

CB ile formülde yer alan blok katsayısı max squat değeri hesaplanırken deplasman değerinin boy, genişlik ve draft ile çarpımına bölümü ile elde edilmektedir. Burada elde edilen squat değerinin geminin bas tarafında veya kıç tarafında bulunan drafta ilave edilmesi hususunda da CB degerine bakılarak karar verilmektedir. CB değeri 0,700 değerinden büyük ise bas tarafta küçük ise kıç tarafta yer alacaktır. Bir diğer önemli husus ise formülde bahsedilen draft değerinin geminin aktüel draftları değil statik draftlarıdır yani gemi durağan halde iken draftlarının değerleri kullanılmalıdır. Squat değerinin hesaplanması ile geminin emniyetli biçimde manevra yapabilmesi açısından aşağıdaki resimde de görüldüğü şekilde dinamik UKC hesabı yapılarak geminin seyri planlanabilecektir.

Bank Etkileri

Gemi dar bir kanal içerisinde seyre başladığında basta kanalın sekli ve derinliği olmak üzere pek çok faktörün etkisiyle kanal içerisinde kolayca yön kontrolünü kaybedebilir ve hızla kanalın bir yanından diğer tarafa doğru savrulabilir. Bu savrulmaya bank emmesi ve bank püskürtmesi adı verilen iki etki sebep olmaktadır ve aşağıda açıklanmaya çalışılmıştır.

Bank emmesi (Bank suction)

Bank emmesi kısaca kanalda seyretmekte olan geminin kıç tarafında meydana gelen basınç artısıyla birlikte pervanenin kıç tarafı bankın yakın kısmına doğru çekmesi ile ortaya çıkan bir durumdur. Esas neden ise kanalın banka yakın kısmında bulunan su kütlesinin basınç artısıyla birlikte hızında meydana gelen iki katlık bir artış o kısımda bulunan su kütlesini boşaltmakta ve bankın o kısmına da çevreden akacak yeterli su olmaması nedeniyle miktarda azalma yaşanmasıdır. Hem su kütlesinde azalma hem suyun hızla ve basınçlı biçimde hareketi geminin kıç tarafını bankın yakın kısmına doğu çekecektir.

Bank Püskürtmesi (Bank cushion / Bas Yastığı)

Bank püskürtmesi veya bas yastığı olarak da kullanılan bu etki de tıpkı bank emmesinde olduğu gibi kanalda seyreden geminin kanalın yakın kısmında meydana gelen basınç artısı ile o kısma toplanan su kütlesi tarafından kanalın diğer tarafına doğru itilmesidir. Burada bank püskürtmesi bank emmesi ile birleştiğinde ki bu durum daha çok ince yapılı gemilerden ziyade tankerler gibi kalın yapılı gemileri (boz shape) etkilemektedir.

Bu tür bir durumla karşılaşılmaması için dümen dinleme süratinde ve doğrultusunda ilerlemek, mümkün olduğunca da kanalın orta hattına yakın seyretmek gerekir.

Böyle bir durumla karşılaşıldığında yapılması gerekenler ise; çok hızlı bir şekilde sert dümen açıları ile gemiyi kontrol altına almaya çalışmak, squat etkisi dikkate alınarak geminin hızını anlık da olsa arttırmak (dümen etkinliğinin kazanılması açısından önemlidir), ve kısa süre içerisinde demiri kullanmaya hazır olmak gösterilebilir.

Öğretim Görevlisi Yusuf Zorba

Bu İçeriğe Tepki Ver (en fazla 3 tepki)

Facebook Yorumları



Disqus Yorumları